Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 23 Nisan 1920'de açılması ve ulusal mücadelenin güçlenerek genişlemesi anlaşma devletleri ve İstanbul Hükümetini telaşlandırmıştı.
İstanbul Hükümeti milli mücadele hareketlerini etkisiz hale getirerek kendi otoritesini güçlendirmek istemekteydi.
Bu amaçla Şeyhülislam Dürrizade Efendi'den Mustafa Kemal Paşa ve Milli Mücadeleye katılanların Osmanlı Devleti'ne isyan ettiğine dair bir fetva alarak halkı TBMM'ye karşı mücadeleye çağırdı. Halkın dini duygulan istismar edilerek Anadolu'nun bazı bölgelerinde TBMM'ye karşı ayaklanmalar çıkarıldı.
Sebepleri
* TBMM Hükümeti ile İstanbul Hükümetinin mücadelesi,
* İstanbul Hükümeti ve İtilaf Devletlerinin kışkırtmaları,
* Şeyhülislâm tarafından verilen bir fetva gereği Mustafa Kemal ve arkadaşlarının asi sayılmaları,
* İtilâf devletleri mensuplarının yaptıkları olumsuz propagandaların etkisi ve Ankara Hükümetine karşı ayaklananlara itilâf devletlerinin yardım etmeleridir.
* Azınlıkların itilaf Devletlerinin desteği ile devlet kurmak istemeleri
* Kuvay-ı Milliye içinde bulunan bazı birliklerin düzenli orduya katılmayı reddetmeleri
Örnek Soru: (2008-KPSS)
Aşağıdakilerden hangisi TBMM'ye karşı başlatılan ayaklanmaların nedenlerinden biri değildir?
A) Seçim çalışmalarının başlaması
B) Azınlıkların devlet kurmak istemesi
C) İstanbul Hükümetince halkın dinî duygularının kötüye kullanılması
D) Osmanlı Devleti'nin zayıflığından yararlanarak bazı ailelerin otoriteyi ellerine geçirmesi
E) Bazı Kuvayı Milliye birliklerinin yeni orduya katılmaya ve devlet düzenine girmeye karşı olması
1. DOĞRUDAN İSTANBUL HÜKÜMETİ TARAFINDAN ÇIKARTILAN AYAKLANMALAR
a) Anzavur Ayaklanması: Anlaşma devletlerinin boğazlar ve çevresindeki egemenlikleri milli hareketin güçlenmesi üzerine tehlikeye girmişti. Bunun üzerine İngilizlerin teşviki ile İstanbul Hükümeti tarafından görevlendirilen Ahmet Anzavur Susurluk - Manyas çevresinde isyan etti (1919). Bu ayaklanmanın ulusal güçler tarafından bastırılmasından sonra (28 Kasım 1919), yeniden isyan eden Ahmet Anzavur'un ikinci isyanı Çerkez Ethem'e bağlı Kuvayı Seyyare tarafından bastırıldı (Kuvayı Seyyare: Gezici Güçler).
b) Kuva-yi İnzibatiye (Hilafet Ordusu): Milli hareketin güçlenmesinden endişelenen İstanbul Hükümeti tarafından İngilizlerin desteği ile hilafet ordusu kuruldu (18 Nisan 1920).
Sakarya ve çevresinde bulunan Kuvayı inzibatiye ile Batı Cephesi Komutanı Ali Fuat Paşa idaresindeki ulusal güçler arasında yapılan savaşı ulusal güçler kazandı. Kuvayı inzibatiye askerlerinin bir kısmı milli mücadeleye katıldı.
14 Haziran 1920'de Kuvayı inzibatiye İstanbul Hükümeti tarafından dağıtıldı. Askerleri ise terhis edildi.
2. İSTANBUL HÜKÜMETİ VE İŞGALCİLERİN KIŞKIRTMALARI SONUCU ÇIKAN AYAKLANMALAR
a) Bolu, Düzce, Hendek, Adapazarı Ayaklanmaları: İstanbul Hükümeti ve anlaşma devletlerinin desteği ile halkın dini duyguları istismar edilerek 13 Nisan 1920'de Düzce'de başlayan ayaklanma hızla yayıldı. Bunun üzerine Ali Fuat Paşa ve Refet Bey'in komutasındaki milli güçler ayaklanmayı bastırmak için görevlendirildi. Ayaklanma 23 Eylül 1920'de tamamen bastırıldı.
b) Yozgat Ayaklanması: TBMM'nin açılmasına karşı olan Yozgat'ın nüfuzlu ailelerinden Çapanoğulları tarafından 15 Mayıs 1920'de çıkartılan isyan kısa sürede yayıldı. Bölgeye sevk edilen kuvvetlerin yetersiz kalması üzerine bu bölgeye gönderilen Çerkez Ethem kuvvetleri tarafından isyan bastırılmıştır (27 Haziran 1920).
c) Afyon Ayaklanması: Çopur Musa adlı bir kişi tarafından halkın dini duygularını istismar ederek Afyon'da bir ayaklanma başlatıldı (21 Haziran 1920). Ayaklanma Kuvayı Milliye birlikleri tarafından bastırıldı.
d) Konya Ayaklanması: Konya çevresinde faaliyet gösteren İngiliz Muhipleri Cemiyeti'nin kışkırtmaları ile milli mücadeleye karşı ayaklanma başlatıldı (27 Eylül 1919). Birinci bozkır isyanı olarak bilinen bu ayaklanma milli güçler tarafından bastırılmıştır. 20 Ekim 1919'da tekrar başlayan ayaklanma (ikinci Bozkır Ayaklanması), kısa süre içinde bastırıldı. TBMM'nin açılmasından sonra bu bölgede Delibaş Mehmet adındaki bir kişinin başlattığı ayaklanma bastırılmıştır (22 Kasım 1920).
e) Milli Aşiret Ayaklanması: Mondros Mütarekesinden sonra Güneydoğu Anadolu Bölgesini işgal etmek isteyen Fransa'nın kışkırtmaları ile Urfa ve çevresinde Milli aşireti ayaklanmıştır. Ulusal güçler tarafından mağlup edilen aşiret güneye doğru kaçmak zorunda kalmıştır.
f) Koçkiri Ayaklanması: Sivas ve Erzincan çevrelerinde 6 Mart 1921'de başlayan isyan merkez ordusu tarafından bastırılmıştır (7 Haziran 1921).
g) Cemil Çeto Ayaklanması: Cemil Çeto adlı bir aşiret reisi tarafından Garzan ve çevresinde 20 Mayıs 1920'de başlatılan isyan 13. kolordu tarafından bastırılmıştır. Cemil Çeto oğullarıyla birlikte teslim olmuştur (7 Haziran 1920).
3. AZINLIKLARIN ÇIKARDIĞI AYAKLANMALAR
a) Pontus Rum Ayaklanmaları: Mondros Ateşkesi'nin imzalanmasından sonra Yunanistan, İngiltere ve Patrikhane'den aldıkları destekle Karadeniz'de Pontus Rum Devleti kurmak amacıyla ayaklandılar. Bu bölgede yaşayan Türklere karşı katliamlar yaptılar. Bunun üzerine 1920'de Rumlara karşı merkez ordusu kurulmuştur. Ayaklanma 1923'te kesin olarak bastırılmıştır.
b) Ermeni Ayaklanmaları: Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Doğu Anadolu'da birçok masum insanı katleden Ermenilere karşı TBMM tarafından Doğu Cephesi Komutanı Kazım Karabekir Paşa görevlendirildi. 28 Eylül 1920'de Ermeniler üzerine harekete geçen Kazım Karabekir Paşa Ermenileri mağlup etti. TBMM ile Ermeniler arasında Gümrü Antlaşması imzalandı (2 Aralık 1920).
Ayrıca güney illerimizi işgal etmek amacıyla saldıran Fransızlarla ortak hareket eden Ermeni intikam Alayları Adana ve çevresinde birçok masum insanı katletti. Fransa'nın bu cephede aldığı yenilgi üzerine Ermeniler de topraklarımızı terk etmek zorunda kaldı.
4. ÖNCEDEN KUVA-YI MİLLİYE YANLISI OLUP SONRADAN AYAKLANANLAR
a) Çerkez Ethem Ayaklanması: Batı Anadolu'da Yunan işgalinin başlamasıyla milli mücadele içinde yer alan Çerkez Ethem "Kuvayı Seyyare" (Gezici Güçler) adı verilen birlikleriyle Batı Anadolu'da Yunan işgallerine karşı koydu. TBMM'ye karşı çıkan ayaklanmaların bastırılmasında önemli rol oynadı. Buna rağmen düzenli ordunun kurulmasına karşı çıktı ve düzenli ordunun emri altına girmeyi reddetti. 27 Aralık 1920'de ayaklandı. Ayaklanma batı cephesi komutanı ismet Bey komutasındaki düzenli ordu tarafından bastırıldı (23 Ocak 1921).
b) Demirci Mehmet Efe Ayaklanması: Batı cephesinde Aydın ve çevresinde Yunanlara karşı mücadele eden ve ayaklanmaların bastırılmasında emeği geçen Demirci Mehmet Efe düzenli orduya katılmayı reddederek isyan etti (1 Aralık 1920).
Bu durum üzerine görevlendirilen Güney Cephesi Komutanlığı tarafından isyan bastırılmıştır. Demirci Mehmet Efe teslim olmuştur (30 Aralık 1920).
TBMM'NİN AYAKLAMALARA KARŞI ALDIĞI ÖNLEMLER
* 29 Nisan 1920'de Hıyanet-i Vataniye Kanunu'nu (Vatana ihanet Kanunu) çıkarmıştır.
* Hıyanet-i Vataniye Kanunu'nun uygulamasını çabuklaştırmak ve asker kaçaklarını cezalandırmak için istiklal Mahkemelerini kurmuştur (11 Eylül 1920).
Not: İstiklal Mahkemeleri:
TBMM'nin varlığını korumak ve ülkede iç güvenliğini sağlamak amacıyla 11 Eylül 1920'de kurulmuştur, istiklal Mahkemelerimin tüm üyeleri milletvekillerinden oluşuyordu, istiklal Mahkemeleri, asker kaçakları, vatana ihanet, eşkıyalık, bozgunculuk, soygunculuk, casusluk gibi suçları yargılamak ve cezalandırmakla görevli ve yetkiliydi.
* İstanbul Hükümeti ile haberleşme kesilmiş ve İstanbul Hükümetinin yaptığı her türlü işlem yok sayılmıştır.
* Ankara Müftüsü Rıfat Efendi öncülüğünde 150 müftünün ortak imzasıyla Şeyhülislamın fetvasına karşılık karşı fetva yayınlanmıştır.
* Düzenli ordu kurulmuştur.
Not: Hıyanet-i Vataniye Kanunu'nun çıkarılması ve İstiklal Mahkemelerimin kurulması TBMM'nin Anadolu'daki etkinliğinin artmasında ve devlet otoritesinin kurulmasında önemli rol oynamıştır.
