Bakanlar Kurulu, yürütmenin siyasal bakımdan sorumlu olan, dolayısıyla yürütme yetkisini fiilen kullanan organdır.
1) BAKANLAR KURULU
Kuruluşu
* Bakanlar kurulu Başbakan ve bakanlardan kurulur.
* Başbakan, Cumhurbaşkanınca TBMM üyeleri arasından atanır.
* Bakanlar, TBMM üyeleri veya milletvekili seçilme yeterliğine sahip olanlar arasından Başbakanca seçilir ve Cumhurbaşkanınca atanır.
* Gerektiğinde Başbakanın önerisi üzerine Cumhurbaşkanınca görevlerine son verilir.
Başbakanın Görevleri
* Hükümetin genel siyasetinin yürütülmesini gözetmek
* Bakanlar Kurulu'na başkanlık etmek
* Bakanların görevlerini yerine getirmelerini gözetmek
* Bakanları seçmek
* Bakanları görevden alınmasını Cumhurbaşkanına önermek
* Milli Güvenlik Kuruluna katılmak
* Bakanlıklar arasında işbirliğini sağlamak
* Yüksek Askeri Şura'ya başkanlık etmek
Göreve Başlama ve Güvenoyu
* Bakanlar Kurulunun listesi tam olarak TBMM'ye sunulur. Türkiye Büyük Millet Meclisi tatilde ise toplantıya çağrılır.
* Bakanlar Kurulunun programı, kuruluşundan en geç bir hafta içinde Başbakan veya bir bakan tarafından Türkiye Büyük Millet Meclisinde okunu ve güvenoyuna başvurulur.
Görev Sırasında Güvenoyu
* Başbakan, gerekli görürse, Bakanlar Kurulunda görüştükten sonra, Türkiye Büyük Millet Meclisinden güven isteyebilir.
* Güven istemi ancak üye tam sayısının salt çoğunluğuyla reddedilebilir.
Görev ve Siyasi Sorumluluk
* Başbakan, Bakanlar Kurulunun başkanı olarak, bakanlıklar arasında işbirliğini sağlar ve hükümetin genel siyasetinin yürütülmesini gözetir.
* Bakanlar Kurulu, bu siyasetin yürütülmesinden birlikte sorumludur.
* Her bakan, Başbakana karşı sorumlu olup ayrıca kendi yetkisi içindeki işlerden ve emri altındakilerin eylem ve işlemlerinden sorumludur.
* Başbakan, bakanların görevlerinin anayasa ve kanunlara uygun olarak yerine getirilmesini gözetmek ve düzeltici önlemleri almakla yükümlüdür.
Bakanlıkların Kurulması ve Bakanlar
Bakanlıkların,
kurulması,
kaldırılması,
görevleri,
yetkileri,
teşkilatı kanunla düzenlenir.
* Açık olan bakanlıklarla izinli veya özürlü olan bir bakana, diğer bir bakan geçici olarak vekillik eder. Bir bakan birden fazlasına vekillik edemez.
* TBMM kararı ile Yüce Divana verilen bir bakan bakanlıktan düşer. Başbakanın Yüce Divana şevki halinde hükümet istifa etmiş sayılır.
* Herhangi bir sebeple boşalan bakanlığa en geç 15 gün içinde atama yapılır.
Not: Başbakanın milletvekili olması zorunludur. Bakanların ise milletvekili olması zorunlu değildir. Ancak milletvekili seçilme yeterliliğine sahip olmaları gerekir.
Cumhurbaşkanının başbakanı seçme ve atama yetkisi elbette sınırsız değildir. Kurulan Bakanlar Kurulunun TBMM'den güvenoyu alması zorunluluğu, cumhurbaşkanının ancak meclisin güvenine sahip bir kişiyi Başbakan olarak atayabileceği anlamına gelir. Bakanlar Kurulu, cumhurbaşkanının atama işlemiyle birlikte kurulmuş olur ve göreve başlamak için TBMM'nin güvenoyunu beklemesi söz konusu değildir. Bakanlar Kurulunun güvenoyu almış sayılması için, özel bir çoğunluk öngörülmemiştir. Meclis içtüzüğüne göre "güvenoyu verenlerin sayısı, güvensizlik oyu verenlerden fazlaysa, Bakanlar Kurulu güven almış olur."
Not: İşgüder hükümet: Cumhurbaşkanının tasdikiyle kurulmuş fakat meclisten güvenoyu alamamış hükümete işgüder hükümet denir. İşgüder hükümet ancak gündelik devlet işlerini icra edebilir.
2) BAKANLAR KURULUNUN GÖREV VE YETKİLERİ
* Genel siyaseti yürütmek
* Kanun hükmünde kararname çıkarmak
* Tüzük (nizamname) çıkarmak
* Kanun tasarısı hazırlamak
* Bütçe ve kesin hesap kanun tasarılarını hazırlamak
* Gerektiğinde olağanüstü hâl ve sıkıyönetim ilan etmek (Cumhurbaşkanı başkanlığında toplanan bakanlar kurulunca ilan edilir)
* Milli güvenliği sağlamak
* Silahlı kuvvetleri yurt savunmasına hazırlamak
3) BAKANLARIN SORUMLULUĞU
Siyasal Sorumluluk: Bu sorumluluk, bakanların görevlerine parlamento tarafından son verilebilmesi anlamına gelir. Yani müeyyide, cezai veya hukuki değil, sadece siyasaldır. Siyasal sorumluluk, kolektif ve bireysel olmak üzere iki türlüdür.
Kolektif sorumluluk: Hükümetin genel siyasetinin yürütülmesinden doğan sorumluluktur. Bakanlar Kurulu, hükümetin genel siyasetinden birlikte sorumludur.
Ayrıca, her bakan, kendi yetkisi içindeki işlerden ve emri altındakilerin eylem ve işlemlerinden de sorumludur. Buna ferdi sorumluluk denir. Siyasal sorumluluğu gerçekleştirecek anayasal yöntem, güvenoyu mekanizmasıdır.
Güvensizlik önergesinin kabulü Meclis üye tam sayısının salt çoğunluğu ile mümkün olur.
Cezai Sorumluluk: Bakanların görevleriyle ilgili suçlarından doğan sorumluluklarıdır. Bu sorumluluk, Meclis soruşturması yoluyla araştırılır.
Hukuki Sorumluluk: Bakanların görevleriyle ilgili olarak Devlete verdikleri zararın, kendilerine tazminat davası yoluyla ödettirilmesidir.
4) SEÇİMLERDE GEÇİCİ BAKANLAR KURULU
* TBMM genel seçimlerinden önce, Adalet, İçişleri ve Ulaştırma bakanları çekilir.
* Seçimin başlangıç tarihinden 3 gün önce; seçim dönemi bitmeden seçimin yenilenmesine karar verilmesi halinde ise, bu karardan başlayarak 5 gün içinde, bu bakanlıklara TBMM içinden veya dışarıdan bağımsızlar Başbakanca atanır.
* Cumhurbaşkanı tarafından seçimlerin yenilenmesine karar verildiğinde Bakanlar Kurulu çekilir ve Cumhurbaşkanı geçici Bakanlar Kurulunu kurmak üzere bir Başbakan atar.
* Geçici Bakanlar Kuruluna Adalet, İçişleri ve Ulaştırma bakanları TBMM'deki veya Meclis dışındaki bağımsızlardan olmak üzere, siyasi parti gruplarından, oranlarına göre üye alınır.
* Siyasi parti gruplarından alınacak üye sayısını TBMM Başkanı tespit ederek Başbakana bildirir.
* Teklif edilen bakanlığı kabul etmeyen veya sonradan çekilen partililer yerin, TBMM içinden veya dışarıdan bağımsızlar atanır.
* Geçici Bakanlar Kurulu, yenilenme kararının Resmi Gazetede ilanından itibaren 15 gün içinde kurulur.
* Geçici Bakanlar Kurulu için güvenoyuna başvurulmaz.
* Geçici Bakanlar Kurulu seçim süresince ve yeni Meclis toplanıncaya kadar görevde kalır.
5) MİLLİ SAVUNMA
a) Başkomutanlık ve Genelkurmay Başkanlığı (Md. 117)
* Başkomutanlık, Türkiye Büyük Millet Meclisinin manevî varlığından ayrılamaz ve Cumhurbaşkanı tarafından temsil olunur.
* Millî güvenliğin sağlanmasından ve Silahlı Kuvvetlerin yurt savunmasına hazırlanmasından, Türkiye Büyük Millet Meclisine karşı, Bakanlar Kurulu sorumludur.
* Genelkurmay Başkanı; Silahlı Kuvvetlerin komutanı olup, savaşta Başkomutanlık görevlerini Cumhurbaşkanlığı namına yerine getirir.
* Genelkurmay Başkanı, Bakanlar Kurulunun teklifi üzerine, Cumhurbaşkanınca atanır.
* Genelkurmay Başkanı, bu görev ve yetkilerinden dolayı Başbakana karşı sorumludur.
b) Millî Güvenlik Kurulu (Md. 118)
* Millî Güvenlik Kurulu; Cumhurbaşkanının başkanlığında,
* Başbakan,
* Genelkurmay Başkanı,
* Başbakan yardımcıları,
* Adalet, Millî Savunma,
* İçişleri, Dışişleri Bakanları,
* Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanları
* ve Jandarma Genel Komutanından kurulur.
* Millî Güvenlik Kurulu; Devletin millî güvenlik siyasetinin tayini, tespiti ve uygulanması ile ilgili alınan tavsiye kararları ve gerekli koordinasyonunun sağlanması konusundaki görüşlerini Bakanlar Kuruluna bildirir.
* Kurulun, Devletin varlığı ve bağımsızlığı, ülkenin bütünlüğü ve bölünmezliği, toplumun huzur ve güvenliğinin korunması hususunda alınmasını zorunlu gördüğü tedbirlere ait kararlar Bakanlar Kurulunca değerlendirilir.
* Millî Güvenlik Kurulunun gündemi; Başbakan ve Genelkurmay Başkanının önerileri dikkate alınarak Cumhurbaşkanınca düzenlenir.
* Cumhurbaşkanı katılamadığı zamanlar Millî Güvenlik Kurulu Başbakanın başkanlığında toplanır.
OLAĞANÜSTÜ YÖNETİM USULLERİ
A. Olağanüstü Hâller
1. Tabii afet ve ağır ekonomik bunalım sebebiyle olağanüstü hâl ilânı (M. 119
* Tabii afet, tehlikeli salgın hastalıklar veya ağır ekonomik bunalım hallerinde, Cumhurbaşkanı başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu, yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütününde süresi altı ayı geçmemek üzere olağanüstü hal ilân edebilir.
* Bu süre Bakanlar Kurulu'nun isteği ile her seferinde en fazla 4 ay uzatılabilir. Uzatma kararı TBMM tarafından verilir.
Not: Olağanüstü hâlin uzatılması ve kaldırılmasına karar verme yetkisi TBMM'ye aittir.
Örnek Soru: (KPSS-2008)
1982 Anayasası'na göre, uygulanmakta olan olağanüstü hâlin, Bakanlar Kurulunun istemi üzerine her defasında 4 ayı geçmemek üzere uzatılmasına karar vermeye aşağıdakilerden hangisi yetkilidir?
A) Cumhurbaşkanı
B) Millî Güvenlik Kurulu
C) Genelkurmay Başkanı
D) İçişleri Bakanı
E) TBMM
2. Şiddet olaylarının yaygınlaşması ve kamu düzeninin ciddî şekilde bozulması sebepleriyle olağanüstü hal ilânı (M. 120)
Anayasa ile kurulan hür demokrasi düzenini veya temel hak ve hürriyetleri ortadan kaldırmaya yönelik yaygın şiddet hareketlerine ait ciddî belirtilerin ortaya çıkması veya şiddet olayları sebebiyle kamu düzeninin ciddî şekilde bozulması hallerinde, Cumhurbaşkanı başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu, Millî Güvenlik Kurulunun da görüşünü aldıktan sonra yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütününde, süresi altı ayı geçmemek üzere olağanüstü hal ilân edebilir.
B. Sıkıyönetim, Seferberlik ve Savaş Hâli (M. 122)
Anayasanın tanıdığı hür demokrasi düzenini veya temel hak ve hürriyetleri ortadan kaldırmaya yönelen ve olağanüstü hal ilânını gerektiren hâllerden daha vahim şiddet hareketlerinin yaygınlaşması, savaş hâli, savaşı gerektirecek bir durumun baş göstermesi, ayaklanma olması, vatan veya Cumhuriyete karşı kuvvetli ve eylemli bir kalkışmanın veya ülkenin ve milletin bölünmezliğini içten veya dıştan tehlikeye düşüren şiddet hareketlerinin yaygınlaşması, sebepleriyle, Cumhurbaşkanı başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu, Millî Güvenlik Kurulunun da görüşünü aldıktan sonra, süresi altı ayı aşmamak üzere yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütününde sıkıyönetim ilân edebilir. Bu karar, derhal Resmî Gazetede yayımlanır ve aynı gün TBMM'nin onayına sunulur.
Sıkıyönetim komutanları Genelkurmay Başkanlığına bağlı olarak görev yaparlar.
